Sağlıklı bilgiler

Çocuklar ve Gençler İçin Beslenme Önerileri

0-1 Yaş Çocuk Beslenmesi

Yeni doğaan bir bebek için en uygun besin ANNE SÜTÜ ’dür. Anne sütü bebeğin sağlıklı olması, tüm besin öğeleri gereksinmelerini karşılaması, kolaylıkla sindirilebilmesi ve enfeksiyonlara karşı koruması açısından yeri doldurulamaz bir besindir.

 

Anne Sütünün Yararları

  • Her zaman sterildir, ısı derecesi idealdir.
  • Besin ögesi bileşimi bebeğin gereksinmelerine uygundur.
  • Koruyucu etmenleri içerir.
  • Sindirime yardımcı aktif enzimler içerir (yağ sindirimi için lipaz).
  • Enfeksiyonu önleyen ögeler içerir.
  • Hormonlar ve büyümeyi sağlayan ögeleri içerir.
  • Anne sütü alan bebeklerde solunum yolu ve mide-barsak enfeksiyonları daha az görülür.
  • Anne sütü verilmesi orta kulak iltihabı riskini azaltır.
  • Anne sütü çene ve diş gelişimini sağlar.
  • Bazı kronik hastalıkların oluşma riskini azaltır (tip I diyabet, çölyak hastalığı, obezite, koroner kalp hastalığı gibi).
  • Alerjiye karşı koruyucudur ve bebeği pişikten korur.
  • Bebeğin ruhsal, bedensel ve zihinsel gelişimine yardımcı olur.
  • Ucuzdur, hazırlama sorunu gerektirmez.
  • Anne ve bebeği arasındaki duygusal bağı güçlendirerek sevgi dolu bir ilişkiyi kolaylaştırır.
  • Annenin sağlığını korur. Emziren annelerde göğüs kanseri, yumurtalık kanseri, kemik erimesi ve kansızlık (anemi) oluşumu azalır. Anne sütü uterusun eski haline dönmesine yardımcı olur, anneyi aşırı kan kaybından korur.

 

Aylara Göre Verilmesi Önerilen Tamamlayıcı Besinler:


0. Ay

Sadece ANNE SÜTÜ (Bebeğin aylara göre büyümesi izlenmelidir)

6. ay

  • Anne sütüne devam
  • Yoğurt
  • Meyve suyu, sebze suyu ve püresi
  • Pekmez
  • Şekersiz muhallebi (süt + pirinç unu)
  • Yumurta sarısı (1/4 oranında)
  • Besinlerin hazırlanmasında inek sütü küçük miktarlarda kullanılabilir.

7. ay

  • Anne sütüne devam
  • Yoğurt
  • Meyve suyu, sebze suyu
  • Pekmez
  • Pirinç unu, pirinç
  • Yumurta sarısı (tam)
  • Et (balık, tavuk etleri ve kırmızı et)
  • Bitkisel yağlar
  • Sebze püre veya sebze çorba

8. ay

  • Anne sütüne devam
  • Yoğurt
  • Meyve suyu, sebze suyu
  • Pekmez
  • Et (balık, tavuk etleri ve kırmızı et), kuzu veya tavuk karaciğeri
  • Bitkisel yağlar
  • İyi ezilmiş ev yemekleri (kıymalı ve sebzeli)
  • Tam yumurta veya pastörize peynir
  • Tahıl – kırmızı mercimek, kuru fasulye, nohut ezmeleri

12. ay

  • Anne sütüne devam
  • Yoğurt
  • Meyve veya taze sıkılmış meyve suyu, sebze suyu
  • Pekmez
  • Yumurta (tam) veya pastörize peynir
  • Aile sofrasına oturtulup kendi deneyimlerine göre seçim (ev yemekleri, dolmalar, kıymalı sebze yemekleri, tarhana, mercimek, unlu ve yoğurtlu çorbalar, makarna, pilav vs)

 

Okul Öncesi

Okul öncesi dönem 3-6 yaş arası çocukları kapsar. Bu dönem beslenme alışkanlıklarının temelinin sağlamlaştırıldığı en önemli dönemdir.
Okul Öncesi Dönem Çocukların Enerji ve Besin Ögesi Gereksinimleri
Çocuklar, genetik yapıları, anne karnındaki ve bebeklik dönemindeki beslenme durumları, geçirdikleri hastalıklar vb. nedenlerle birbirlerinden büyük farklılıklar gösterirler. Bu nedenle, hiçbir çocuğun besin gereksinimi bir diğerine eşdeğer değildir. İri çocuklar daha fazla, ince ve ufak yapılı çocuklar daha az tüketirken, aynı yapıdaki ve aynı yaştaki iki çocuk da enerjiyi farklı kullanabilirler. Anneler çocukların gelişim durumlarını iyi değerlendirmeli çocuğu gereksiz yere yemesi için zorlamamalıdır. Bunun için de çocukluk yaşlarında büyüme ve gelişme çok iyi izlenmeli, duraklama ya da gerileme olup olmadığı değerlendirilmelidir. Bedensel büyüme, vücut hacminin ve kütlesinin artması, bedensel gelişme ise hücre ve dokuların yapı ve işlevlerindeki değişmelerdir. Büyümenin sağlıklı olup olmadığı, vücut tartısı ve tartı artma hızı, boy uzunluğu ve boy uzama hızı, baş çevresi ve baş çevresi artma hızı, göğüs çevresi ölçüsü ve vücut bölümlerinin birbirine oranı ile, gelişme ise dişlerin çıkma değişme yaşı, kemiklerin olgunlaşma derecesi, nöromotor gelişme, cinsel gelişme, zeka ölçüm testleri ile değerlendirilir.

Çocukların boy ve ağırlıkları 3 ve 97 persentil (yüzdelik) değerler arasında ise büyümeleri normal kabul edilir. Çocuk bulunduğu persentil değerin altına inerse ya da duraklama gösterirse doktor kontrolüne alınması gerekir. Ağırlık artışı üç yaştan sonra yılda ortalama 2,5 kilo, boy artışı ise 5-7 cm‘dir. Çocuklar genellikle dört yaşında doğum boylarının iki katına ulaşırlar.

Enerji Gereksinimi: Vücudun düzenli çalışması, sıcaklığının korunması, hareketlerin düzenlenmesi ancak uygun miktarda alınan enerji ile sağlanır. Harcanan ile alınan enerji arasında denge olması gerekir. Alınan harcanandan az ise gelişme istenen düzeyde gerçekleşmez. Alınanın harcanandan çok fazla olması durumunda da şişmanlık gelişir. Enerji gereksinimi, yaş, vücut bileşimi, vücut cüssesi, çevre sıcaklığı, hastalık vb. durumlarına göre değişir. Üç-altı yaş çocukların günlük almaları gereken enerjinin belirlenmesi için basit bir formülden yararlanılır. Enerji Gereksinimi = Bir yaş için 1100 kalori+ Her yaş için 100 kalori.

Buna göre üç yaşında 1400, 4 yaşında 1500, 5 yaşında 1600, 6 yaşında 1700 kalorilik bir enerji almaları gerekir. Yukarıda belirtildiği gibi bunlar ortalama değerlerdir, çocuğun bulunduğu persentil değerine göre alacağı enerji azalır ya da çoğalır. Çocuğun aldığı enerjinin yeterli olup olmadığı büyümenin izlenmesi ile anlaşılır. Enerjinin % 15’i proteinden, % 55’i karbonhidratlardan, % 30’u yağlardan gelmelidir.

Enerji gereksinimi yeterince karşılanamayan çocuklarda zayıflık yanında halsizlik-güçsüzlük oluşabileceği unutulmamalıdır.

 

Okul Çocukları

Okul Çağı Çocuğunun Gereksinimleri;

  • Okul çağı çocukları hala büyüme gelişme dönemindedir. Gelişme dönemindeki gereksinimleri, fiziksel aktiviteleriyle birlikte çocukların  besinsel ihtiyaçlarına karar verilmesinde rol oynar.
  • Genetik yatkınlık, cinsiyet, vücut ölçü ve biçimleri diğer faktörlerdir. Çocukların gereksinimleri yetişkinlerle aynı olsa da miktarları farklıdır.
  • Karbonhidratlar ve yağlar, büyüme –gelişme ve fiziksel aktivite için enerji sağlarlar. Okul çağı dönemi gelişmenin hızlandığı bir periyoddur. Bu süreç boyunca iştah artar. Çocuklar devamlı yemek yiyor gibi görülmektedir. Büyüme yavaşlarken iştah azalır ve çocuklar daha az     yemeye başlarlar ve ara öğünlerde daha az besine ihtiyaç duyarlar.
  • Proteinler, vücutta dokuları korur ve tamir eder. Özellikle büyüme-gelişme döneminde çok önemlidir. Amerika da çocukların çoğuna proteinden yetersiz diyet verilmemektedir. Çocuklara günde 2–3 servis et, balık ve kümes hayvanları veya her gün proteinden zengin besinler tüketmesi önerilmektedir.
  • Süt ve diğer süt ürünleri de çocuklar için iyi birer protein kaynağıdır. Çeşitli vitamin ve mineraller de okul çağı döneminde büyüme ve gelişmeyi desteklemektedir. Süt, süt ürünleri ve bazı yeşil yapraklı lifi sebzelerden alınan kalsiyum genellikle çocukların diyetlerinde yeterlidir. Adolesan yıllara gelen çocuklarda diyetle kalsiyum alımı, gereksinimlere karşı yetersiz kalmaktadır.
  • Bazı çocuklar için demir yetersizliği anemisi de problemdir. Demir kanda oksijen taşıyan bir bileşendir. Büyüme-gelişme döneminde kan hacminin artışının hızlanmasından dolayı çocuklar demire ihtiyaç duyarlar.
  • Birçok çocuk diyetle yeterli A ve C vitamini alırlar. Meyve ve sebze tüketimi düşük olduğu zaman her iki vitamini de düşük alma riskiyle karşı karşıya kalırlar.
  • İştah azaldığında çocuklar çok iyi beslenmiyor gibi görünürler ve aileler sıklıkla vitamin-mineral desteği kullanma seçeneği üzerinde düşünürler genellikle çocukların vitamin-mineral desteğine ihtiyacı olmasa da kullanılması gerektiğinde vitamin –mineral kompleksleri tercih edilmelidir. 

 

Ergenlik (Adölesan) Dönemi

Çocukluktan yetişkinliğe geçiş dönemi ergenlik dönemi, olarak adlandırılır. Kızlarda 11-18, Erkeklerde 13-18 yaşlar arasını kapsar. Büyüme ve gelişmenin hızlı olduğu bir dönemdir. Ergenlik döneminde boy ve kilo hızla artar. En hızlı büyüme kızlarda 10-12 yaşta, erkeklerde ise yaklaşık 11-14 yaşında başlar. Kızlarda vücut ağırlığı ve boy uzunluğunda artış mensturasyondan (ilk adet kanaması) bir yıl öncedir. Vücut ağırlığındaki artış yaklaşık 20 yaşına kadar devam eder. Boy uzunluğunda artış ise kızlarda 17 yaştan sonra genellikle durur; fakat erkeklerde yavaşta olsa devam eder. Yaşam boyu sürebilecek davranışlar oluşmaya başlar. Vücudun şeklinde cinsiyet hormonlarına bağlı olarak farklılaşma görülür. Vücudun yağ dokusunda, kas ve kemik yapısında değişiklikler olur. Kız çocuklarında göğüs ve kalçalar belirginleşir. Erkeklerde vücut adaleli bir görünüm alır.

Yeterli ve dengeli beslenme ergenlik dönemi çocuklarının sağlığı, fiziksel büyüme, duygusal, sosyal, zihinsel gelişme ve olgunlaşma açısından önemlidir. Diğer gelişim dönemlerinde olduğu gibi yeterli, düzenli, ekonomik ve sağlıklı beslenme esastır.

Ergenlikte büyümenin hızlanmasıyla vücudun enerji ve besin öğelerine olan ihtiyacı artar. Günlük enerji ihtiyacı fiziksel aktivite ile ilgilidir. Sporla uğraşıyor veya hareketli ise enerji ihtiyacı da artar. Büyüme ve gelişme hızlı olduğu için günlük enerji ve protein ile birlikte vitamin ve mineraller de verilmelidir. Enerji, protein eksikliği ile vitamin ve mineral eksikliğinin oluşturduğu engelleme ile boy artım hızı gecikir ya da azalır. Karbonhidrat ve yağdan zengin bir beslenme şişmanlığa yol açar. WHO (Dünya Sağlık Teşkilatı) tarafından hazırlanan listede ergenlik döneminde enerji gereksinimi aşağıdaki şekildedir.

Paylaş